حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
2187
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى )
شاه عبّاس بزرگ از كردستان كوچانيده بعدّه 15 هزار نفر در اينجا نشاند ، تا جلو تاختوتازهاى اوزبك و تاتار را بگيرند . معلوم است ، كه بعدها عدّه نفوس آنها بيشتر شد و اكنون بيشتر اكراد بين وادى مشهد و كوير خوارزم سكنى دارند . پارت اصلى ، چنان كه از نوشتههاى جغرافيّون و مورّخين قديم ديده مىشود ، همين كوهستان و جلگهها بوده ، كه توصيف شد . اينجاها قنوات زياد احداث شده و در بعضى جاها رشته چاهها تا نيم فرسنگ از كوهها امتداد دارد . آثار محلها نشان ميدهد ، كه اينجاها در عهد قديم آبادتر بوده و زراعت و فلاحت حاصلهاى وافرترى ببرزگر ميداده . زيادى است گفته شود ، كه اين جلگههاى حاصلخيز نسبت بكويرهاى خوارزم و لوت چقدر امتياز داشته و بىجهت نبوده ، كه سيل مردمان صحراگرد شمالى به اين صفحات جارى بوده . اين صفحات از حيث درختان ميوه گوناگون غنى است و از معدنيّات مس و سرب و آهن و نمك و فيروزه زياد دارد ، ولى جاى حيرت است كه اسم فيروزه در كتب قدما برده نشده است . آبوهواى اين صفحات معتدل است . اگرچه ژوستن گويد سخت است ، ولى از اطّلاعات كنونى اين نتيجه حاصل مىشود ، كه زمستان از آبان تا فروردين امتداد دارد و سرما در شب شش يا هفت درجه ( صد درجهاى ) از صفر پائينتر نميآيد ، و حال آنكه در روز ميزان الحراره 20 - 25 درجه بالاى صفر نشان ميدهد . تابستان به عكس ، خيلى گرم است ، بخصوص در جاهائى ، كه دامنه كوهها به طرف كويرها امتداد دارد . در اينجاها بادهاى خسته كننده و مضرّ از طرف كوير ميوزد و در بعضى مواقع اثرات اين بادها قابل تحمّل نيست ، ولى در كوهستانها گرماى تابستان ملايم و معتدل است . اين است بطور اجمال نتيجه نظرى بجغرافياى پارت قديم . اكنون بايد ديد ، كه ممالك مجاور پارت كدام بودند . پارت را اين صفحات محدود ميساخته : از طرف شمال خوارزم و مرو . از سمت مشرق هرات . از طرف جنوب زرنگ ( سيستان ) و ساگارتى ( در كتيبه داريوش اساگارتىى ) و از سمت مغرب گرگان